 Kontakty polskiej nauki z Wiedniem sięgają czasów
średniowiecza. Od samych początków istniała wzajemna wymiana studentów i
wykładowców między prawie równocześnie powstałymi uniwersytetami w Krakowie ( 1364)
i Wiedniu (1365).
W drugiej połowie XVI wieku dużą popularnością wśród polskiej
szlachty cieszyło się wiedeńskie kolegium jezuickie, uczyli się w nim m.in. Jakub
Wujek, przyszły tłumacz Biblii, oraz Stanisław Kostka, przyszły święty.
Wielu znanych polskich uczonych przebywało w Wiedniu w końcu XVIII
wieku, m.in. Jan Śniadecki (wielokrotnie), Stanisław Staszic (trzykrotnie), wybitny
wileński botanik Stanisław Bonifacy Jundziłł. Jednak szczególnie ważny był
wiedeński pobyt Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, który mieszkał na stałe w Wiedniu
od początku lat dziewięćdziesiątych XVIII wieku aż do śmierci w roku 1826. W Wiedniu
gromadził on swoją słynną bibliotekę, a ponadto przez siedemnaście lat, od 1809 r.
aż do śmierci, pełnił wysoką funkcję naczelnego dyrektora cesarskiej Biblioteki
Nadwornej, poprzedniczki obecnej Austriackiej Biblioteki Narodowej.
Przez dziesięć lat, 1794-1803, przebywał w Wiedniu,
zaangażowany przez Ossolińskiego w charakterze bibliotekarza, Samuel Bogumił Linde.
Podczas pobytu w Wiedniu nie tylko przyczynił się on w poważnym stopniu do
uporządkowania i powiększenia zbiorów Ossolińskiego, ale również wtedy właśnie,
dzięki tym zbiorom, nabrały pełnego rozmachu rozpoczęte wcześniej prace Lindego nad
monumentalnym Słownikiem Języka Polskiego.
W ciągu XIX i na początku bieżącego stulecia, aż do
wybuchu pierwszej wojny światowej, wydatnie wzrastała liczba Polaków odbywających
studia na wiedeńskich wyższych uczelniach, zwłaszcza na prawie i medycynie. W ostatnim
dziesięcioleciu ubiegłego wieku Polacy stanowili czternaście procent wszystkich
wiedeńskich studentów medycyny! Na wiedeńskim Uniwersytecie doktoryzowali się i
habilitowali, między innymi: filolog
Aleksander Brückner, filozof Kazimierz Twardowski i fizyk Marian Smoluchowski. Przebywał
też w Wiedniu na specjalistycznych studiach okulistycznych twórca esperanto Ludwik
Zamenhof, uczczony tu tablicą pamiątkową, popiersiem na jednym ze skwerów i
własną ulicą.
Trzech Polaków było za czasów monarchii habsburskiej
austriackimi ministrami oświaty- profesor prawa i były rektor Uniwersytetu
Jagiellońskiego Stanisław Madeyski (1893-95), profesor filologii klasycznej i były
rektor uniwersytetu lwowskiego, Ludwik Ćwikliński (1917-1918) oraz syn Stanisława,
Jerzy Madeyski (1918). Portrety wszystkich trzech można oglądać do dzisiaj w budynku
austriackiego ministerstwa nauki i badań przy wiedeńskim Minoritenplatz 5. Wieloletnim
pracownikiem, a nawet w 1895 r. kierownikiem austriackiego ministerstwa oświaty był
profesor prawa i były rektor uniwersytetu lwowskiego, Edward Rittner. W ministerstwie tym
pracował również jego syn, dwujęzyczny polsko-niemiecki pisarz, Tadeusz Rittner.
W 1908 r. dzięki staraniom zasłużonego działacza wiedeńskiej
Polonii, księdza Juliana Łukaszkiewicza, oraz pomocy finansowej Heleny Ziemiałkowskiej,
Polskie Towarzystwo
Szkoły Ludowej w Wiedniu zakupiło zbudowaną w końcu XIX wieku kamienicę przy
Boerhaavegasse 25, w III dzielnicy Wiednia, przecznicy ulicy Rennweg. Nieruchomość ta
składa się z głównego, frontowego budynku oraz tylnej oficyny. W bramie zachowała
się do dziś pochodząca z 1908 r. okazała tablica fundacyjna z polskim orłem. W
urządzonym w tej kamienicy " Domu Polskim" znalazły pomieszczenie m.in.
szkoła polska, ochronka, biblioteka z czytelnią, siedziby kilku organizacji polonijnych,
kaplica, miejsca noclegowe. Szczególnie aktywną działalność rozwinął " Dom
Polski" w okresie pierwszej wojny światowej, kiedy przybyli do Wiednia liczni polscy uchodźcy z objętej
działaniami wojennymi Galicji.
Na początku 1917 r. na miejsce Polskiego Towarzystwa Szkoły
Ludowej powołano do życia Fundację "Dom Polski", której prezesem został
ksiądz Łukaszkiewicz. W 1920 r. Fundację " Dom Polski " przejęła Polska
Akademia Umiejętności.
Od 1931 r. przewodniczącym Kuratorium Fundacji był z urzędu poseł polski w Wiedniu.
Fundacja
"Dom Polski " zlikwidowana po zajęciu Austrii przez Hitlera, została
reaktywowana, w końcu lat pięćdziesiątych.
Fundacją zarządzało Kuratorium, na którego czele stał ambasador polski w Wiedniu, a w
którego skład wchodził również przedstawiciel Polskiej Akademii Nauk.
Na posiedzeniu Kuratorium Fundacji " Dom Polski" w
Wiedniu w dniu 16 grudnia 1980 roku zapadła jednomyślnie uchwała o rozwiązaniu
Fundacji i przekazaniu, zgodnie ze statutem, jej całego majątku Polskiej Akademii Nauk w
Warszawie.
Przyczyną tej decyzji była trudna i stale pogarszająca się sytuacja finansowa
Fundacji. W marcu 1982 r. Polska Akademia Nauk jako nowy właściciel nieruchomości przy
Boerhaavegasse 25 została wpisana do ksiąg wieczystych miasta Wiednia.
Sprawą pierwszoplanową stało się przeprowadzenie bardzo
kosztownego remontu kapitalnego oraz zaadaptowanie całości obiektu do nowych celów.
Niewątpliwie łatwiej, szybciej i
taniej byłoby wybudować od fundamentów nową nieruchomość, ale Akademia brała tu pod
uwagę względy natury historycznej i emocjonalnej, związane z budynkiem przy
Boerhaavegasse 25, który od tylu lat znajduje się w polskich rękach i odegrał tak
ważną rolę w życiu " polskiego Wiednia".
Stacja PAN w Wiedniu została powołana uchwałą nr 29/85
Prezydium PAN z dnia 29 października 1985 r., natomiast oficjalne jej otwarcie
nastąpiło w dniu 25 stycznia 1991 r. Jednakże znacznie wcześniej, na mocy decyzji
Sekretarza Naukowego PAN z sierpnia 1981 r. pełnomocnikiem d/s organizacji Stacji PAN w
Wiedniu został mgr Janusz Wiltowski, dyrektor administracyjny Oddziału PAN w Krakowie.
Pierwszym Dyrektorem Stacji został mianowany z dniem 1 stycznia 1987
r. Prof.Wacław Sakwa. W tym samym roku z dniem 15 lipca Zastępcą Dyrektora Stacji d/s
Ogólnych został Dr Jerzy Jerschina, który pokierował pracami związanymi z generalnym
remontem budynków posesji PAN przy Boerhaavegasse 25. Remont ten, który doprowadził do
dzisiejszego wyglądu i stanu technicznego Stacji, został zakończony w roku 1997.
Kolejnymi Dyrektorami Stacji PAN w Wiedniu byli: Prof. Leszek Kasprzyk (1991-1993),
Prof. Roman Taborski
(1993-1997), Dr Jerzy Jerschina (p.o.Dyrektora w latach 1997-1998), Prof. Franciszek
Grucza (1998-2000). Z dniem 15 listopada 2000 r. objął swe stanowisko aktualny Dyrektor
Stacji PAN w Wiedniu Prof. Marian A. Herman.
Stacja wiedeńska PAN prowadzi merytoryczną działalność
naukową i popularno - naukową od samego początku jej istnienia. W ramach tej
działalności Stacja ma szereg ciekawych osiągnięć:
|
