Zespół
Kontakt
Położenie
Pokoje gościnne

Historia
Zadania
Imprezy
Projekty
Publikacje
Biblioteka

Klub Profesorów

Polska Akademia Nauk -
Członkowie Zagraniczni
z Austrii

Austriacka Akademia Nauk -
Członkowie Zagraniczni
z Polski

Współpraca naukowa
Stypendia
Nagrody naukowe
Linki

Polskie źródła historyczne na terenie Austrii  -
bazy danych

Zebranie Klubu Profesorów przy Stacji PAN -
Prezentacja projektu:
Autonomia jednostki w Europie XVIII – XX wiek

W czwartek, 12 marca 2009 r., o godz. 19:00 w Sali im. Mikołaja Kopernika odbyło się otwarte zebranie Klubu Profesorów, na którym zaprezentowany został projekt naukowy Autonomia jednostki w Europie XVIII-XIX wieku. Pracy nad projektem podjęli się wybitni polscy uczeni. Kierownikiem naukowym jest prof. dr hab. Włodzimierz Mędrzecki, wicedyrektor Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, kierownik Pracowni Przeobrażeń Społecznych Polski XIX i XX wieku IH PAN, związany także z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. W spotkaniu wzięli udział pozostali członkowie projektu, naukowcy, związani z Instytutem Historii PAN i Uniwersytetem Warszawskim: prof. Maciej Janowski, prof. Wojciech Kriegsesen, prof. Tomasz Kizwalter, prof. Dariusz Kołodziejczyk oraz mgr Natalia Królikowska. Prezentacja odbyła się w języku polskim.
Honorowym gościem był JE Ambasador RP w Wiedniu dr Jerzy Margański.
Zabranych powitał Dyrektor Stacji Naukowej PAN w Wiedniu prof. dr hab. Bogusław Dybaś, który podkreślił szczególną wartość przygotowywanego projektu i jego interdyscyplinarny charakter.
W imieniu Klubu Profesorów głos zabrała Przewodnicząca prof. Elżbieta Wiedner-Zając, która przedstawiła naukowców pracujących nad projektem.
Następnie uczeni przestawili swoje tematy badawcze realizowane w ramach projektu. Profesor dr hab. Włodzimierz Mędrzecki, kierownik projektu przybliżył genezę powstania w/w projektu. Pomysł narodził się jako propozycja sympozjum na XVIII Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich w Olsztynie we wrześniu 2009 roku, którego naczelnym postulatem jest powrót do źródeł historycznych rozumianych po pierwsze jako podstawa pracy historyka oraz po wtóre, jako źródła, na których opiera się Rzeczpospolita i Europa. Jednocześnie prof. Mędrzecki, który zorganizował grupę wokól panelu (tematu) Autonomii jednostki wskazał, że rezultaty badań przedstawione zostaną na zjedzie historyków, w którym biorą udział zarówno naukowcy jak i nauczyciele. Podejście do tematu wyraźnie prezentuje ogląd historyków, nie zaś filozofów czy też socjologów. Nie chodzi też, jak zaznaczył prof. Mędrzecki, o opisanie autonomii jednostki jako fenomenu globalnego. Każdy z naukowców uczestniczących w projekcie przedstawił następnie szczegółowy temat badawczy realizowany w ramach projektu ogólnego. Istotnym było też przedstawienie kontekstu, w którym każdy z uczonych metodami historyka poddaje analizie tytułową autonomię.
I tak prof. Wojciech Kriegsesen zreferował epokę przedprzemysłową, przednowoczesną, wiek XVII i XVIII charakteryzujący się rozbudową sfery jednostkowej. Autonomiczną jednostką tego okresu był Niderlandczyk, Julius Lipsius, którego sylwetka przywołana została w kontekście konwersji wielokrotnej. Lipsius wywodził się ze środowiska katolickiego, później objął stanowisko profesora, pracował na uniwersytecie ewangelickim, został reformowanym luteraninem, by przyjąć wreszcie posadę na uniwersytecie katolickim w Lovanium (Leuven). Jego dzieła stanowiły punkt odniesienia dla filozofów, a przytoczone konwersje nie miały wpływu na postrzeganie tej postaci, jako jednostki wybitnej, cieszącej się wielkim szacunkiem i autorytetem.
W obszarze zainteresowań badawczych Prof. Tomasz Kizwaltera z kolei, mieści się wiek XIX. Kluczowym pojęciem dla uczonego jest pojęcie motłochu, którego genezy szukać można począwszy od historyków rzymskich. W rozumieniu dyscyplin socjologicznych, pojęcie to opisuje kategorię ludzi „luźnych, sypkich społecznie, nie związanych strukturami”. W sensie społecznym występują oni przeciwko władzy, sami aspirując do sprawowania władzy. Zdaniem profesora Kizwaltera motłoch jest nieludzki, bowiem kieruje się emocjami. W wieku XIX dokonuje się ewolucja od motłochu do rodaków.
Kolejnym badaczem przedstawiającym swój ogląd autonomii jednostki był prof. Maciej Janowski, który wykazał, że w okresie porozbiorowym kultura polska w małym stopniu podlegała indywidualizmowi. Zasadniczymi przyczynami była kwestia narodowa, jako uniformująca, a ponadto perspektywa modernizacyjna, która w wieku XIX dokonała się przez działania odgórne. Nie było zatem miejsca na indywidualizm. Prof. Janowski podkreślił, że nie ma jednej ideologii indywidualizmu, a projekt ma objąć tych ludzi, którzy w takiej sytuacji budowali autonomizm.
Prof. Dariusz Kołodziejczyk w swoich badaniach nad fenomenem autonomii jednostki zajął się kręgiem kultury islamskiej. Przedstawił z perspektywy badacza, który wyraźnie odcina się od oglądu europocentrycznego, stereotypy powtarzane w literaturze naukowej. Profesor Kołodziejczyk wskazał na bogate źródła arabskie, m.in. pamiętniki architekta Sinana (XVI w.), będącego przykładem jednostki autonomicznej, a stawianego na równi z Michałem Aniołem. Tego materiału nie sposób pominąć w analizie.
Następnie mgr Natalia Królikowska przybliżyła słuchaczom autonomiczną społeczność Tatarów Krymskich w XX stuleciu, z cezurą II wojny światowej. Pani mgr Królikowska zwróciła ponadto uwagę na nowoczesność tej nacji w sensie pozycji jednostki na podstawie konstytucji („kurultaj”) z grudnia 1917 r. W tekście dokumentu ogłoszono powszechną równość kobiet i mężczyzn, prawa mniejszości, prawo do ochrony życia oraz tolerancję. Szczególnie interesujący okazał się problem izolacji tego narodu po roku 1944, kiedy to wywieziono Tatarów do Azji Centralnej. Byli tam oni bardzo nieżyczliwie przyjmowani przez Uzbeków, stąd zamknęli się w swojej społeczności, niejako świadome rezygnując z automonii na rzecz interesu kolektywu, czyli narodu, poprzez właśnie „nieroztopienie się” wśród obcych.
Profesor Mędrzecki odniósł się do autonomii jednostki w wieku XX. Wskazał na dwa podstawowe zagadnienia, wśród których pierwszym była rewolucja polegająca na budowie społeczeństwa industrialnego, niosąca za sobą wolność od dotychczasowego układu. Drugim determinantem bylo przekształcenie w społeczeństwo postindustrialne. Profesor Mędrzecki nazwał ten proces właściwą przemianą, wskutek której społeczeństwo staje się społeczeństwem jednostek. Konkluzją, którą naukowiec zakończył niezwykle frapujące omawianie projektu było stwierdzenie, iż autonomia jednostki może być realizowana zarówno w Europie jak i poza nią. Pojęcie autonomii nie jest jednoznacznie identyfikowalne.
Po prezentacji badań naukowców zaproszeni goście podejmowali szereg kwestii. Temat projektu skłonił słuchaczy do bardzo interesującej i zajmującej dyskusji. Wskazano m.in. na konieczność relatywizowania autonomii jednostki oraz kwestię autonomii rozumianej na pewnym poziomie elitarnym (egzemplifikacją były tu m.in. środowiska akademickie). Jednocześnie podkreślono, iż rozważania podnoszą kwestie filozoficzne, a materiałem godnym zweryfikowania w kontekście autonomii mogłaby być także historia prawa.

                                                             Zdjęcia: Mag. Emilia Tomecka