Interpretationszugänge zum Werk von Bruno Schulz

Prof. Dr. hab. Jerzy Jarzębski

W dniu 29 listopada w PAN Stacji Naukowej w Wiedniu prof. Jerzy Jarzębski wygłosił wykład pt. „Paradygmat interpretacyjny Brunona Schulza”. Prof. Jarzębski jest wykładowcą Uniwersytetu Jagiellońskiego, autorem licznych publikacji i uznanym w świecie „schulzologiem”. Spotkanie otworzył dyrektor Stacji, prof. Bogusław Dybaś, który podkreślił, że wieczór ma charakter szczególny. Odbył się on wszak zaledwie kilka dni po siedemdziesiątej rocznicy tragicznej śmierci wybitnego polsko-żydowskiego pisarza (Schulz został zamordowany 19 listopada 1942 r.), która była w tym roku niezwykle uroczyście obchodzona w Drohobyczu, rodzinnym mieście autora „Sklepów cynamonowych”. Niemiecki tekst wykładu, przetłumaczony przez mgr Joannę Ziemską, został zaprezentowany przez mg. Annę Głowacką, bibliotekarkę naszej Stacji.       

Swoje wystąpienie prof. Jarzębski zaczął od wyjaśnienia pojęcia paradygmat. Podążając za klasyczną interpretacją Thomasa Kuhna zdefiniował go jako zespół sądów i sposobów interpretacji, które, podparte autorytetem wybitnych literaturoznawców, stają się w pewnym sensie obowiązujące i nie mogą być pominięte przez kolejne pokolenia badaczy. Jednocześnie pisarz, który nie jest odczytywany na nowo, powoli umiera w świadomości społecznej. Uczony zwrócił także uwagę na fakt, że istnienie podobnej grupy przekonań o twórczości danego artysty możemy stwierdzić w przypadku każdego nieomal twórcy.      
Kolejna część wystąpienia była niezwykle interesującą i dogłębną analizą typowych dla Schulza sposobów kreacji literackiego świata przedstawionego. Jako pierwszy został zinterpretowany paradygmat czasu i przestrzeni. Bohaterowie opowiadań drohobyckiego pisarza są mieszkańcami małego miasteczka (jego rolę pełni często właśnie Drohobycz, który jest przez Schulza tak dokładnie opisany, że, wodząc palcem po jego przedwojennej mapie, możemy udać się na spacer razem z literackimi bohaterami), przestrzeni zamkniętej i uporządkowanej, w której pisarz ciągle próbuje znaleźć azyl. Pełni ono także dla pisarza rolę modelu ludzkiej psychiki, której obraz w jego twórczości (jest ona bowiem przedstawiona jako miejsce działań sił niekontrolowanych i tajemnych, ukrywanych przed samym sobą) wykazuje silny wpływ koncepcji Freuda. W pewnym sensie odpowiednikiem podziału na przestrzeń zamkniętą (mikroświat miasteczka) i otwartą (obecny we wspomnieniach bohaterów wielki świat) jest wyraźny podział na sfery jawy i snu, dnia i nocy, z których szczególnie ta druga bez przerwy konfrontuje człowieka z podkładami jego podświadomości. Sam Schulz, który przez pewien czas studiował architekturę, uważał sztukę budowania za niezwykle ważny sposób kształtowania przestrzeni (w jego rozumieniu była to umiejętność właściwego czytania i przetwarzania znaków). Podobno, kiedy był zdenerwowany, miał zwyczaj ukradkiem szkicować na skrawku papieru mały domek. Jednocześnie opisywany sposób kreacji tego kompleksu pojęć, poprzez jego związek z cyklem pór roku, wpisuje bohaterów w porządek kosmiczny, w którym śmierć jest kolejnym etapem życia, a każda czynność, tak jak i każda ludzka fabuła ma charakter powtarzalny. Oswojenie umierania, tak jak i pogodzenie się z klęską jest możliwe tylko po konfrontacji z księgą (kolejny paradygmat Schulza), której obraz, silnie związany z kabalistyczną „Księgą blasku” i wspomnieniami z dzieciństwa bohaterów, chociaż fragmentaryczny (księga zniknęła i nie może zostać odnaleziona), determinuje działania postaci i zmusza do jej poszukiwania. Niezwykle ważną rolę odgrywa także słowo, które, stwarzając świat, jest tworzywem poezji, a wszak bez niej nie moglibyśmy istnieć. Dla pisarza poetą jest każdy, kto bez przerwy zmaga się z otaczającą rzeczywistością, a przede wszystkim marzyciel próbujący przejrzeć konstrukcję wszechrzeczy. Ze słowem nierozerwalnie związana jest sfera Schulzowskiej erotyki, skrzętnie ukrywanej, ale potężnej i jednoczącej wszystko siły. Taką samą funkcję wiązania ze sobą różnych elementów pełni w jego twórczości Bóg-demiurg, jednocześnie twórca nowego porządku i konserwator starego ładu. Każda bowiem innowacja  jest tylko powtórzeniem wcześniej spotkanych sytuacji. Na zakończenie wykładu prof. Jarzębski podkreślił, że opisywane paradygmaty są w pewnym sensie środkiem do wyrażania przez Schulza jego własnych pragnień, w tym przede wszystkim pożądania zaszczytów i uznania. Postawy te są ironicznie pokazane na przykładzie bohaterów jego opowiadań, ale wobec siebie samego drohobycki mistrz był równie bezwzględny.                                                                                     

Wystąpienie prof. Jarzębskiego, choć traktujące o skomplikowanej materii, spotkało się z żywym odzewem publiczności, która pytała o stosunek Schulza do Habsburgów i obraz relacji żydowsko-chrześcijańskich w jego twórczości. Wieczór zakończył koncert Piotra Kościka (fortepian) i Jacka Stolarczyka (skrzypce), którzy wykonali Koncert skrzypcowy a-dur, część pierwszą i drugą, Wolfganga Amadeusza Mozarta.

Tadeusz Skwara

 

fot.: Adam Jaskot

Logo de kolor300DPI

Kontakt

Polska Akademia Nauk
Stacja Naukowa w Wiedniu
Boerhaavegasse 25

1030 Wien - Österreich
Telefon: + 43 1 713 59 29

Fax: + 43 1 713 59 29 550
Mail: office@viennapan.org
Impressum

Kalendarz

Dojazd

© 2016 PAN - All Rights Reserved
DMC Firewall is developed by Dean Marshall Consultancy Ltd