Polski sarmatyzm i odsiecz Wiednia w 1683 roku

Konferencja

W dniach 16 - 18.09.2013 na terenie Stacji Naukowej PAN w Wiedniu odbyła się konferencja pt. „Polski sarmatyzm i odsiecz Wiednia w 1683 roku”, organizowana wspólnie przez Stację oraz przez Instytut Slawistyki Uniwersytetu Wiedeńskiego. Jej celem było spojrzenie, przy okazji przypadającej w tym roku 330. rocznicy bitwy pod Wiedniem, na kulturę sarmacką z perspektywy literatury, sztuki oraz kultury dnia codziennego. W konferencji wzięli udział prelegenci z Polski, Austrii, Niemiec i Szwajcarii, a całość obrad tłumaczona była symultanicznie.

Jeszcze przed oficjalnym rozpoczęciem obrad uczestnicy konferencji zwiedzili Hofjagd- und Rüstkammer, po którym oprowadził ich dyrektor placówki, dr Matthias Pffafenbichler, zwracając szczególną uwagą na znajdujące się w muzeum zabytki związane z terenami państwa polsko-litewskiego, takie jak zbroja paradna Mikołaja Radziwiłła „Czarnego” bądź też zbroja turniejowa Albrechta Hohenzollerna.

Konferencję rozpoczęli wspólnie dyrektor Stacji Naukowej PAN prof. Bogusław Dybaś oraz prof. Alois Woldan, zastępca dyrektora Instytutu Slawistyki Uniwersytetu Wiedeńskiego. Prof. Dybaś w swoim wystąpieniu pt. „Wiedeńskie dylematy – bitwa pod Wiedniem w polskiej historii i pamięci” zwrócił uwagę na to, że o ile sama bitwa jest miejscem pamięci zarówno dla Austriaków, jak i dla Polaków, to zupełnie inne jest rozłożenie akcentów. I zachodzi pewnego rodzaju konkurencja pamięci. Polacy skupiają się przede wszystkim na odsieczy i postaci Jana III Sobieskiego, zaś w Austrii dużą rolę odgrywa wspomnienie samego oblężenia i obrony Wiednia. Krzyżowanie się polskiego i austriackiego wspomnienia bitwy oraz obecność postaci króla-Sarmaty również w austriackiej pamięci o bitwie zostało ukazane na przykładzie biografii Jana III wydanych w Austrii. Joanna Orzeł z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu w swoim referacie pt. „W poszukiwaniu antenatów – o mitach początku narodu i rodu w kulturze szlacheckiej” zajęła się problemem genezy i adaptacji pojęcia Sarmacji i teorii o sarmackim pochodzeniu Polaków w kulturze XV i XVI wieku. Interesującym rozwinięciem tej problematyki było wystąpienie prof. Hansa Jürgena Bömelburga z Uniwersytetu w Giessen pt. „Koncepcje antemurale i >>goccy wojownicy<< Jana Sobieskiego: samoświadomość polskich elit wojskowych pod koniec XVII wieku”, w którym prelegent zajął się kwestią Gotów i Wandalów jako istotnego składnika retoryki i propagandy w XVII wieku. Poruszył problem gocki w mitologii narodowej państw skandynawskich oraz wykazał, że dziedzictwo „gotyckie” było wykorzystywane również przez Jana III Sobieskiego w jego propagandzie. W dyskusji odniesiono się do tej kwestii, łącząc taką retorykę króla z jego planami zajęcia Prus Książęcych.

Prof. Alois Woldan z Uniwersytetu Wiedeńskiego w referacie „Wyzwoliciele Wiednia – bohaterowie 1683 roku z perspektywy polskiej, austriackiej i ukraińskiej” ponownie zajął się kwestią bohaterów odsieczy wiedeńskiej w pamięci poszczególnych narodów, analizując dyskurs powstały przy okazji 250. rocznicy bitwy. Obok Jana III w narracji polskiej oraz cesarza Leopolda i Karola Lotaryńskiego w austriackiej, opisał również ukraiński stosunek wobec bitwy wiedeńskiej i ich bohatera, którym jest Jan Franciszek Kulczycki, pochodzący z okolic Sambora, szpieg i tłumacz w służbie cesarskiej. Konrad Pyzel z Muzeum Pałacu w Wilanowie w wystąpieniu „Setna rocznica odsieczy wiedeńskiej jako przykład polityki historycznej czasów Stanisława Augusta” porównał oficjalne obchody urządzane w szkołach, będące przykładem świadomej propagandy Komisji Edukacji Narodowej oraz obchody prywatne, których inicjatorami byli Adam Kazimierz Czartoryski oraz Karol Stanisław Radziwiłł „Panie Kochanku”. Zwrócił uwagę na rozmaitość znaczeń, jakie bitwie wiedeńskiej nadawali organizatorzy uroczystości; dla króla była to możliwość wykorzystania postaci Jana III do lepszego przedstawienia własnej osoby, dla Czartoryskiego pretekst do zorganizowania uroczystości o charakterze patriotycznym, zaś dla Radziwiłła, dziedzica majątków i tradycji rodziny Sobieskich, okazja do ukazania swojej potęgi oraz umiłowania historii i kultury sarmackiej poprzez przygotowanie prezentacji „tronu pamiątek”. W dyskusji duże poruszenie wywołała kwestia „materializacji” w przestrzeni publicznej Wiednia ukraińskiej polityki pamięci, czego przykładem jest pomnik Kozaków na Leopoldsbergu.

Drugi dzień obrad rozpoczął się od panelu poświęconego mentalności sarmackiej. Prof. Stanisław Roszak z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu wygłosił referat pt. „Sarmatów obraz własny. Egodokumenty szlacheckie XVII i XVIII wieku”, w którym omówił kwestię analizy silva rerum jako źródła historycznego. Osadził również szlacheckie silvae rerarum w europejskim kontekście popularnych w czasach nowożytnych „ksiąg domowych”, akcentując jednocześnie ich wyjątkowość w kulturze polskiej jako przykład piśmiennictwa popularnego. Prof. Krzysztof Koehler z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie w swoim wystąpieniu „Wespazjan Kochowski wobec tradycji sarmackiej misji dziejowej” opisał, jak w czasach odsieczy wiedeńskiej ukształtowana była tożsamość szlachecka i jak szlachta widziała swoją rolę i wyjątkowość w Europie na przykładzie utworów Kochowskiego. Prelegent postawił tezę, że analizowana przez niego „Psalmodia polska” tworzy swego rodzaju testament polskiego sarmatyzmu.
Prof. German Ritz z Zurychu wystąpił z referatem „Pomiędzy fascynacją a krytyką – sarmatyzm narracyjny u Rzewuskiego i Kraszewskiego”, w którym zajął się recepcją sarmatyzmu w polskiej literaturze XIX-wiecznej oraz zmianą jego wizerunku w poszczególnych utworach. Podkreślił zwłaszcza nowatorskie widzenie ideologii i rzeczywistości sarmackiej XVIII wieku przez Józefa Kraszewskiego, który odwrócił porządek płci i spojrzał na czasy saskie z perspektywy kobiecej. W dyskusji najwięcej emocji wzbudziły właśnie historyczne powieści Kraszewskiego; dyskutanci zgodnie uznali, że są one jako artystyczne przedstawienia sarmatyzmu niedocenione przez badaczy.

Ostatni panel w drugim dniu konferencji poświęcony był kwestii historii jedzenia jako możliwemu spojrzenia na kulturę sarmacką w życiu codziennym. Dla prof. Jarosława Dumanowskiego w wystąpieniu pt. „>>Kucharz francuski<<. Książka kucharska Jana III Sobieskiego” tytułowy zbiór przepisów stał się pretekstem do rozważań nad badaniem smaków i mody na nie, jako kolejnym kluczu do zrozumienia przeszłości. Mówca stwierdził również, że panowanie króla Jana i okres bezpośrednio przed nim to czas odejścia w Rzeczpospolitej od tradycyjnej kuchni, tkwiącej jeszcze korzeniami w średniowieczu i renesansie. Teza ta stała się punktem wyjścia do rozważań na temat mód kulinarnych. Marta Sikorska w swoim referacie „Wiedza o Polsce i kuchni polskiej w niemieckich książkach kucharskich z drugiej połowy XVII wieku” zanalizowała przepisy na dania „na sposób polski” pojawiające się w Niemczech i doszła do wniosku, że podstawową potrawą, z którą Rzeczpospolita kojarzyła się na terenie Rzeszy, były ryby słodkowodne gotowane w sosie na bazie cebuli. Na przykładzie przepisów omówiona została kwestia jedzenia jako elementu stereotypów dotyczących obcych narodów. Dorota Lewandowska w wystąpieniu pt. „Słodki Węgrzyn i kwaśny Francuz. Wino jako element kultury sarmackiej” zajęła się odtworzeniem historii konsumpcji tego napoju w Polsce oraz utożsamieniem spożywania konkretnego rodzaju trunku z poglądami politycznymi – picie ciężkich, węgierskich tokajów świadczyć miało o przywiązaniu do tradycji, zaś francuskie szampany utożsamiano z arystokratycznym kosmopolityzmem. W dyskusji po tym panelu poruszono wątki pijaństwa, obżarstwa, otyłości oraz podejścia do alkoholu jako do środka leczniczego. Kwestia otyłości obudziła debatę o powiązaniu zmiany nawyków żywieniowych ze zmianą kanonu piękna oraz długości życia.
Ostatniego dnia obrad odbyły się dwa panele. Pierwszy z nich, poświęcony zagadnieniu stroju sarmackiego, rozpoczęła prof. Anna Sieradzka wystąpieniem pt. „Ostatnie >>Sarmatki<< – elementy narodowe w ubiorach Polek w czwartej ćwierci XVII wieku“, w którym analizując utwory satyryczne oraz portrety trumienne z epoki omówiła recepcję wzorców mody francuskiej wśród polskich szlachcianek. Prelegentka dla skontrastowania opisała również tradycyjny polski strój kobiecy. Anna Straszewska w referacie „Polski ubiór siedemnastowieczny w twórczości malarzy historycznych w XIX wieku na przykładzie przedstawień Odsieczy Wiedeńskiej“ poruszyła problematykę przedstawienia skrzydeł husarskich oraz stroju staropolskiego w malarstwie historycznym. Omówione zostały  problemy ze znalezieniem źródeł ikonograficznych do obrazów przez malarzy takich jak: Jan Matejko, Juliusz Kossak czy Józef Brandt. W wystąpieniu ukazana została również droga, jaką przeszło  przedstawianie Jana III od stylizowanego na antyk wizerunku wodza do udokumentowanego historycznie króla w tradycyjnym staropolskim stroju. Dyskusja po referatach dotyczyła obuwia szlachcianek oraz możliwych symbolicznych interpretacji skrzydeł husarskich.

W ostatnim konferencyjnym panelu prof. Lidia Wiśniewska w wystąpieniu pt. „Sarmatyzm w nowych rolach w świetle wybranych przykładów polskiej literatury współczesnej” poruszyła kwestię redefiniowania sarmatyzmu w takich utworach, jak „Wybrańcy pod Wiedniem. Komedia bohaterska w pięciu odsłonach” Ludwika Hieronima Morstina, „Bajki robotów” i „Cyberiada” Stanisława Lema czy też „Lubiewo” i „Barbara Radziwiłłówna z Jaworzna Szczakowej” Michała Witkowskiego. Badaczka położyła nacisk przede wszystkim na poddawanie w wątpliwość wartości ideologii sarmackiej oraz na używanie jej zewnętrznego sztafażu jako źródła komizmu. Prof. Aleksander Fiut w referacie „Neosarmatyzm?” zajął się popularnością ideologii sarmackiej we współczesnych ruchach prawicowych. Jego zdaniem, nawiązanie do sarmatyzmu wynika z poczucia chwiejnej tożsamości, zagrożenia oraz pragnienia uznania. W dyskusji zadano wiele pytań o ukonstytuowanie mitu sarmackiego i definicję sarmackości, z której czerpie dyskurs publiczny.

Konferencję zakończyło wspólne wystąpienie prof. Bogusława Dybasia oraz prof. Aloisa Woldana, w którym podkreślili oni potrzebę kompleksowych i interdyscyplinarnych badań nad kulturą sarmacką.

Aleksanda Mróz

fot.: Adam Jaskot

Logo de kolor300DPI

Kontakt

Polska Akademia Nauk
Stacja Naukowa w Wiedniu
Boerhaavegasse 25

1030 Wien - Österreich
Telefon: + 43 1 713 59 29

Fax: + 43 1 713 59 29 550
Mail: office@viennapan.org
Impressum

Kalendarz

Dojazd

© 2016 PAN - All Rights Reserved
Our website is protected by DMC Firewall!