Z badań nad rzeźbą cmentarza Łyczakowskiego we Lwowie

Marcin Biernat

W dniu 25 kwietnia 2017 r. w PAN Stacji Naukowej w Wiedniu w ramach prezentacji stypendystów Fundacji Lanckorońskich odbył się wykład Marcina Biernata pt.: „Z badań nad rzeźbą cmentarza Łyczakowskiego we Lwowie”.

Licznie przybyłych słuchaczy przywitał dyrektor Stacji prof. Bogusław Dybaś. Przedstawił on referenta, historyka sztuki, absolwenta Instytutu Historii Sztuki UJ, obecnie pracownika Zamku Królewskiego na Wawelu. Zajmuje się on sztuką nowożytną i nowoczesną ze szczególnym uwzględnieniem Lwowa i terenu byłej Galicji. Wieloletni uczestnik programu inwentaryzacji zabytków na Kresach; autor i współautor kilkudziesięciu monografii opublikowanych w serii wydawniczej: Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, cz. I: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego (t. 11-23), wydawanej pod redakcją naukową prof. Jana Ostrowskiego przez Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie. Od r. 2008 gromadzi dokumentację historyczno-artystyczną lwowskiej rzeźby nagrobnej wspomagającą odnowę zabytków cmentarza Łyczakowskiego prowadzoną przez mieszane polsko-ukraińskie zespoły konserwatorów dzieł sztuk.

Cmentarz Łyczakowski we Lwowie to najważniejsza nekropolia i galeria rzeźby na terenach dawnej Rzeczpospolitej. Jednymi z pierwszych poświęconych mu publikacji były: Władysława Ciesielskiego: Pomnikowe rysy z cmentarzy lwowskich z r.1890 oraz jego krytyczna recenzja rzeźbiarza Juliana Markowskiego Cmentarz Łyczakowski w opisie "Pomnikowych rysów z cmentarzy lwowskich" Władysława W. Ciesielskiego z 1890 r., zawierająca wyraźny zarys rozwoju rzeźbiarstwa lwowskiego w. XIX. Monografia cmentarza pojawiła się dopiero w r. 1988 (Stanisława S. Nicieji, Cmentarz Łyczakowski we Lwowie 1786-1986). Istotne poszerzenie tematu przyniosła dysertacja Jurija Biriulowa z 2007 r. o przemianach stylowych rzeźby lwowskiej od końca w. XVIII do r. 1939.

Dotychczasowa literatura poświęcona łyczakowskiej nekropolii koncentruje się prawie wyłącznie na wątkach atrybucyjnych i biograficznych oraz na klasyfikacji stylowej dzieł. Niemal całkowicie pomija kwestie inspiracji formalnych, a także zagadnienia genezy ikonografii rzeźb i nagrobków. Tymczasem odrębne studia nad poszczególnymi obiektami, polegające na pogłębionej kwerendzie w archiwach, prasie i zasobach ikonograficznych, poparte analizą porównawczą, dają szansę na rozwinięcie dotychczasowego stanu badań. Wskazanie wzorów formalnych w postaci projektów, analogii oraz powtórzeń pozwala w konsekwencji na uściślenie datowania obiektów i postawienie nowych atrybucji. Odszukanie nowych materiałów ikonograficznych jest przy tym wyjątkowo istotne dla bieżącej i przyszłej opieki konserwatorskiej nad łyczakowską nekropolią. Referent opowiadał także o tym w jaki sposób zbiera materiał ikonograficzny dotyczący cmentarza. Prelegent zaprosił na niekonwencjonalny „spacer” po cmentarzu Łyczakowskim, podczas którego zaprezentował wyniki swoich dotychczasowych badań, dotyczących pomników nagrobnych odnowionych w l. 2008-2016 z funduszy polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego przez mieszane polsko-ukraińskie zespoły konserwatorskie. Zakres prezentowanego materiału obejmował głównie klasycyzujące pomniki z 1. poł. w. XIX. Na przykładach referent omówił elementy warsztatu badawczego, polegającego w pierwszym rzędzie na zgromadzeniu wszelkich wzmianek pisanych i ikonografii, a następnie ich krytycznym zanalizowaniu i wysnuciu wniosków uściślających, korygujących lub wreszcie zmieniających dotychczasowe atrybucje i poglądy. W niektórych przypadkach duży nakład pracy badawczej przynosi obiecujące wyniki w postaci zmiany oceny dorobku kluczowych artystów tej dziedziny twórczości.

Referent streścił dzieje rozwoju cmentarzy lwowskich, a w zasadniczej części wykładu omówił twórczość rzeźbiarzy-klasycystów 1. poł. w. XIX; Hartmana Witwera (pochodzącego z Imst w Tyrolu), Antoniego Schimsera i jego brata Jana (pochodzących z Wiednia) oraz Pawła Eutele i wskazał charakterystyczne cechy stylistyczne ich dzieł. Na przykładzie m.in. nagrobków Marii Anny z Kalinowskich Ponińskiej i Rozalii z Gross-Rypińskich Mieleniewskiej określił labilność bieżących atrybucji, podkreślił trudności badawcze wynikające z braku odpowiedniego materiału źródłowego, ikonograficznego i porównawczego, a także stanu degradacji. Przedstawił własne wnioski wysnute w oparciu o analizę porównawczą z innymi dziełami tych rzeźbiarzy, w tym nagrobkami zachowanymi w lwowskich budowlach sakralnych (pomniki nagrobne Katarzyny z Ossolińskich Jabłonowskiej dłuta H. Witwera w katedrze Łacińskiej i gubernatora Galicji Franza von Hauera, dzieła A. Schimsera w kościele OO. Dominikanów). M.in. zaprezentował nową interpretację formy nagrobka Ponińskiej jako pierwotnie lub w zamyśle zwieńczonego obeliskiem i stanowiącego pendant do stojącego po drugiej stronie alejki nagrobka gubernatora Galicji Johanna Jacoba von Gaisrucka o tejże formie. Otwiera to jego interpretację jako elementu symbolicznego przejścia-bramy w pejzażu cmentarza (motywu o genezie egipskiej, przejętego przez nowożytną architekturę pałacową, którego przykładami mogą być brama do wiedeńskiego pałacu Schönbrunn, a w Polsce brama przed pałacem w Wożuczynie na lubelszczyźnie). Motyw ten został przyswojony także przez rzeźbę funeralną, czego przykładem może być np. epitafium grafów Windisch-Grätz w przedsionku wiedeńskiego Schottenkirche z r. 1790. Omawiając nagrobek Marii Miączyńskiej, dzieło Parysa Filippiego należące do późniejszego nurtu rzeźby romantycznej, prelegent wskazał analogie formalne w twórczości Władysława Oleszczyńskiego, z którym Filippi współpracował przed przybyciem do Lwowa. Przedstawił również próbę poszerzenia interpretacji jego treści poprzez wskazanie utworu poetyckiego autorstwa Kornela Ujejskiego, którego twórczością i postacią Filippi był urzeczony, a który może korespondować z formą plastyczną nagrobka.

Zaprezentowany materiał zdjęciowy zilustrował zarazem zagadnienie zakresu prac konserwatorskich prowadzonych przy nagrobkach na cmentarzu.

Po wykładzie nastąpiła dyskusja i szereg pytań, w tym o dostępność do informacji o zmarłych pochowanych na terenie cmentarza, jego rozmiar, prowadzone badania i inwentaryzacje. Konkluzją prelegenta jest stwierdzenie, iż dotychczasowa współpraca polsko-ukraińskich zespołów konserwatorskich z roku na rok rozwija się coraz pomyślniej, co pozwala na podejmowanie coraz ambitniejszych realizacji konserwatorskich uwidaczniających się w pejzażu cmentarza.

Adam Czartoryski

Logo de kolor300DPI

Kontakt

Polska Akademia Nauk
Stacja Naukowa w Wiedniu
Boerhaavegasse 25

1030 Wien - Österreich
Telefon: + 43 1 713 59 29

Fax: + 43 1 713 59 29 550
Mail: office@viennapan.org
Impressum

Kalendarz

Pn Wt Śr Cz Pt So N
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31

Dojazd

© 2016 PAN - All Rights Reserved
DMC Firewall is developed by Dean Marshall Consultancy Ltd